ในทุก ๆ ปี การสูบบุหรี่และการใช้ยาสูบยังคงเป็นสาเหตุหลักของโรคเรื้อรังทั่วโลก แม้บางคนจะมองว่าเป็นเรื่องน่าลิ้มลอง แต่เบื้องหลังกลับแฝงไปด้วยความสูญเสียมหาศาล โดยมีผู้เสียชีวิตมากกว่า 7 ล้านรายต่อปี และมีผู้ใช้ยาสูบประมาณ 1.2 พันล้านคนทั่วโลก นอกจากนี้ การได้รับควันบุหรี่มือสอง (second-hand smoke) ยังเป็นสาเหตุของการเสียชีวิตอีกกว่า 1.6 ล้านรายต่อปี สะท้อนให้เห็นว่าภาระโรคจากยาสูบไม่ได้จำกัดอยู่เฉพาะผู้สูบเท่านั้น แต่ยังส่งผลกระทบต่อคนรอบข้างและสังคมในวงกว้าง

ทำไมเราถึงติดบุหรี่? “นิโคติน” คือคำตอบ

หัวใจสำคัญที่ทำให้คนเลิกบุหรี่ได้ยากคือ นิโคติน (Nicotine) ซึ่งเป็นสารเสพติดที่ออกฤทธิ์ต่อระบบประสาทส่วนกลาง โดยกระตุ้นการหลั่งโดปามีนในระบบการให้รางวัล (Reward pathway) ของสมอง ทำให้เกิดความรู้สึกพึงพอใจระยะสั้นและการเสริมแรงเชิงบวก (Positive reinforcement) อย่างรวดเร็ว

เมื่อใช้ต่อเนื่อง สมองจะเกิดการปรับตัวจนพัฒนาไปสู่ภาวะพึ่งพิง (Nicotine dependence) และเมื่อหยุดใช้จะเกิดอาการถอน (Withdrawal symptoms) เช่น หงุดหงิดง่าย วิตกกังวล อ่อนเพลีย หรืออยากสูบอย่างรุนแรง จึงเป็นสาเหตุที่ผู้ใช้ยาสูบจำนวนมากไม่สามารถเลิกได้ แม้จะตระหนักถึงผลกระทบต่อสุขภาพก็ตาม

ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา อุตสาหกรรมยาสูบได้พัฒนาผลิตภัณฑ์รูปแบบใหม่ เช่น บุหรี่ไฟฟ้า (e-cigarettes) และผลิตภัณฑ์ยาสูบให้ความร้อน (Heated Tobacco Products; HTPs) ซึ่งมักถูกนำเสนอว่า “ปลอดภัยกว่า” หรือ “ทันสมัย” มากขึ้น อย่างไรก็ตาม มีหลักฐานยืนยันว่าผลิตภัณฑ์เหล่านี้ยังคงปล่อยสารพิษที่ส่งผลกระทบต่อสุขภาพ รวมถึงสารนิโคตินที่ก่อให้เกิดการเสพติดสูง โดยเฉพาะกลุ่มวัยรุ่น

นอกจากนี้ แนวโน้มการใช้ผลิตภัณฑ์นิโคตินรูปแบบใหม่ก็เพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่องทั่วโลก โดยมีผู้ใช้มากกว่า 100 ล้านคน สะท้อนถึงพฤติกรรมการบริโภคที่กำลังเปลี่ยนแปลงไปในยุคปัจจุบัน

สถานการณ์ปัจจุบันและแนวทางการแก้ไข

แม้ว่าความชุกของการสูบบุหรี่ทั่วโลกจะมีแนวโน้มลดลง จากประมาณ 1.38 พันล้านคนในปี ค.ศ. 2000 เหลือราว 1.2 พันล้านคนในปี ค.ศ. 2024 แต่ยังคงมีผู้ใหญ่ประมาณ 1 ใน 5 ที่ใช้ยาสูบหรือผลิตภัณฑ์นิโคติน ในขณะเดียวกัน การตลาดเชิงรุกของอุตสาหกรรมยาสูบ โดยเฉพาะในแง่การสื่อสารที่มุ่งเป้าไปยังเยาวชน ยังคงเป็นปัจจัยที่ทำให้มีผู้ใช้หน้าใหม่และการบริโภคยาสูบยังคงดำเนินต่อไปในสังคมปัจจุบัน

ในเชิงนโยบาย มาตรการภายใต้กรอบอนุสัญญาว่าด้วยการควบคุมยาสูบขององค์การอนามัยโลก (WHO Framework Convention on Tobacco Control: FCTC) และชุดมาตรการ MPOWER ได้รับการยืนยันว่าเป็นเครื่องมือสำคัญในการลดการบริโภคยาสูบในระดับประชากร โดยประกอบด้วย 6 มาตรการหลัก ได้แก่ การเฝ้าระวัง (Monitor) การปกป้องจากควันบุหรี่ (Protect) การช่วยเลิก (Offer) การเตือนอันตราย (Warn) การบังคับใช้กฎหมาย (Enforce) และการเพิ่มภาษี (Raise)

มาตรการเหล่านี้มีหลักฐานสนับสนุนชัดเจนว่า สามารถลดอัตราการสูบบุหรี่และภาระโรคที่เกี่ยวข้องได้อย่างมีประสิทธิภาพ โดยมีประชากรกว่า 6.1 พันล้านคนทั่วโลกที่ได้รับการคุ้มครองด้วยมาตรการอย่างน้อยหนึ่งด้านในระดับมาตรฐานสูงสุด อย่างไรก็ตาม หลายประเทศยังคงดำเนินมาตรการได้ไม่ครอบคลุมหรือไม่เข้มแข็งเพียงพอ

มนตร์เสน่ห์ของยาสูบจึงไม่ใช่เพียงภาพลักษณ์ที่ถูกสร้างขึ้นโดยบังเอิญ หากแต่เป็นอันตรายจากสารนิโคตินที่ทำให้สมองเกิดความพึงพอใจ และการสื่อสารที่ทำให้ดูน่าลอง ซึ่งเมื่อมองลึกลงไป จะเห็นว่ายาสูบไม่ได้เป็นเพียงสิ่งที่น่าดึงดูด แต่ยังแฝงไปด้วยความเสี่ยงต่อการเสพติดและปัญหาสุขภาพในระยะยาว

ร่วมเป็นส่วนหนึ่งในวันงดสูบบุหรี่โลก วันที่ 31 พฤษภาคม 2569 นี้ ภายใต้ธีม: “Unmasking the appeal - countering nicotine and tobacco addiction” ขอเชิญชวนให้ทุกคน “มองให้ลึกกว่าภาพลักษณ์” เพื่อเข้าใจความจริงว่าสิ่งที่ดูน่าหลงใหลนั้น แฝงไปด้วยอันตรายต่อสุขภาพและการเสพติดที่ยาวนาน

คำสำคัญ: #วันงดสูบบุหรี่โลก #NoTobacco #QuitSmoking #WorldNoTobaccoDay

เอกสารอ้างอิง

[1] World Health Organization. Tobacco [Internet]. Geneva: World Health Organization. 2025 Jun 25 [cited 2026 Apr 10]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco

[2] WHO global report on trends in prevalence of tobacco use 2000-2024 and projections 2025-2030. Geneva: World Health Organization; 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.

[3] WHO report on the global tobacco epidemic, 2025: warning about the dangers of tobacco. Geneva: World Health Organization; 2025. Licence: CC BY-NC-SA 3.0 IGO.

[4] World Health Organization. World No Tobacco Day 2026: Unmasking the appeal – countering nicotine and tobacco addiction [Internet]. Geneva: World Health Organization. 2025 Oct 17 [cited 2026 Apr 1]. Available from: https://www.who.int/news/item/17-10-2025-world-no-tobacco-day-2026--unmasking-the-appeal---countering-nicotine-and-tobacco-addiction